Khi những đứa trẻ sinh sau năm 2010 bắt đầu bước vào bếp với tablet trong tay và AI làm trợ lý, ngành gia vị Việt Nam đang đứng trước một cuộc cách mạng chưa từng có. Bài báo cáo “Gia vị tương lai: từ truyền thống đến hiện đại hoá” trong Hội thảo “Hiện đại hoá ngành thực phẩm truyền thống: Hiện trạng, xu hướng và giải pháp từ phía doanh nghiệp” được tổ chức tại Trường Đại học công nghiệp Tp.HCM đã mở ra những viễn cảnh đầy hứng hẹn về cách thế hệ Alpha – những “Kỹ thuật số bản địa” thực thụ – sẽ định hình lại bản đồ ẩm thực của đất nước.
Những em bé hôm nay đang học nói đồng thời với việc học sử dụng màn hình cảm ứng sẽ có kỳ vọng hoàn toàn khác với thực phẩm. Họ sẽ không chấp nhận những sản phẩm “chỉ ngon” mà cần thêm “thông minh”, “bền vững” và “có câu chuyện”.
Tương lai trong tay thế hệ số
“Gen Z và Gen Alpha không chỉ là người tiêu dùng mà còn là những sáng tạo viên” TS. Nguyễn Bá Thanh, Viện trưởng Viện công nghệ sinh học và thực phẩm, dự đoán. “Họ sẽ không hài lòng với việc mua sản phẩm có sẵn mà muốn tuỳ chỉnh, muốn tham gia vào quá trình sáng tạo.”
Điều này đồng nghĩa với việc các doanh nghiệp gia vị phải chuyển từ mô hình sản xuất hàng loạt sang mô hình sản xuất linh hoạt, có thể đáp ứng nhu cầu cá nhân hóa cao. ICFood Việt Nam đã tiên phong trong việc phát triển platform cho phép người dùng tự tạo ra các blend gia vị theo sở thích cá nhân.
“Chúng tôi đang phát triển một ứng dụng AI cho phép người dùng mô tả hương vị họ muốn bằng ngôn ngữ tự nhiên, sau đó hệ thống sẽ gợi ý công thức gia vị phù hợp” đại diện công ty tiết lộ về dự án tương lai.
Những kỳ vọng “không tưởng”
Gen Alpha sẽ có những kỳ vọng mà thế hệ trước khó có thể tưởng tượng được. TS. Bùi Hồng Quân, chuyên gia nghiên cứu phát triển sản phẩm, dự báo: “Họ sẽ muốn biết chính xác dấu chân carbon của mỗi muỗng nước mắm, muốn scan QR code để xem video 360 độ về vườn ớt nơi nguyên liệu được trồng.”
Thế hệ này cũng sẽ đòi hỏi tính minh bạch hoàn toàn về nguồn gốc, quy trình sản xuất, thậm chí cả về điều kiện lao động của những người trồng và chế biến nguyên liệu. “Họ sẽ không mua sản phẩm từ những doanh nghiệp không có trách nhiệm xã hội rõ ràng” TS. Bùi Hồng Quân, nhận định.
Đầu tư cho tương lai xa
Chi phí R&D cho một sản phẩm gia vị mới sẽ tăng đáng kể trong tương lai khi các doanh nghiệp phải đầu tư vào công nghệ AI, IoT và blockchain để đáp ứng nhu cầu của thế hệ Alpha.
“Nếu có 1 triệu USD, tôi sẽ đầu tư 60% vào công nghệ, 30% vào đào tạo nhân lực và 10% vào tiếp thị trải nghiệm” Ông Trương Hải Nam chia sẻ tầm nhìn đầu tư cho tương lai.
Để giữ được đặc tính hương vị truyền thống khi sản xuất quy mô lớn trong thời đại của thế hệ Alpha, các doanh nghiệp sẽ cần ứng dụng công nghệ như digital twin, học máy và lên men chính xác.
Thách thức từ “thế hệ không kiên nhẫn”
Thế hệ Alpha được dự đoán sẽ có thời gian chú ý ngắn hơn cả Gen Z. Điều này đặt ra thách thức lớn cho việc truyền đạt giá trị truyền thống và giáo dục về ẩm thực.
ICFood Việt Nam sẽ bắt đầu thí nghiệm với AR (Augmented Reality) và VR (Virtual Reality) để tạo ra những trải nghiệm học tập về gia vị truyền thống một cách sinh động và hấp dẫn. “Thay vì kể cho trẻ em nghe về lịch sử của sản phẩm truyền thống, chúng tôi sẽ cho các em ‘du hành’ về quá khứ, tận mắt thấy cách tổ tiên làm sản phẩm truyền thống” đại diện công ty mô tả.
Nhân lực cho thế giới mới
Nhân lực chuyên môn cho lĩnh vực này không chỉ thiếu hụt về số lượng mà còn về chất lượng – cần những người vừa hiểu sâu về truyền thống vừa thành thạo công nghệ tiên tiến.
Thế hệ tiếp theo của các chủ doanh nghiệp thực phẩm cần được trang bị những kỹ năng hoàn toàn mới: quản lý dữ liệu lớn, hiểu biết về tính bền vững, khả năng dự đoán xu hướng thông qua AI, và quan trọng nhất là khả năng kể truyền truyền cảm hứng trong môi trường đa phương tiện.
“Họ cần học cách ‘nói chuyện’ với thuật toán máy học để tối ưu hóa công thức, đồng thời phải giữ được linh hồn của người đầu bếp truyền thống” TS. Bùi Hồng Quân mô tả sự kết hợp độc đáo này.
Hệ thống giáo dục thế hệ mới
Hệ thống giáo dục cần thay đổi căn bản để chuẩn bị cho thế hệ Alpha. “Chúng ta cần các môn học liên ngành – kết hợp giữa khoa học thực phẩm, khoa học máy tính, tâm lý học và nghiên cưu văn hoá” TS. Nguyễn Bá Thanh đề xuất.
ICFood Việt Nam sẽ chủ động hợp tác với các trường đại học để thiết kế các khóa học thực hành với công nghệ VR/AR, cho phép sinh viên thí nghiệm với các công thức gia vị trong môi trường ảo trước khi ứng dụng vào thực tế.
“Chúng tôi tin rằng việc cho sinh viên tiếp cận với công nghệ tiên tiến ngay từ giai đoạn học tập sẽ giúp các em sẵn sàng cho tương lai” đại diện công ty chia sẻ.
Lời khuyên cho “những người tiên phong”
Lời khuyên quan trọng nhất cho người muốn đi vào lĩnh vực này trong thế kỷ 21, theo TS. Bùi Hồng Quân, là: “Hãy học cách học suốt đời, tư duy hệ thống. Công nghệ thay đổi từng năm, nhưng bản chất của việc tạo ra hương vị tuyệt vời vẫn không thay đổi.”
Tầm nhìn 2030-2040
Đến năm 2030, khi thế hệ Alpha bước vào tuổi trưởng thành, thị trường gia vị Việt Nam sẽ có những đặc điểm hoàn toàn mới: sản phẩm được tuỳ chỉnh theo DNA cá nhân, quy trình sản xuất hoàn toàn trong suốt thông qua blockchain, và trải nghiệm mua sắm diễn ra trong không gian ảo.
“Chúng ta đang chuẩn bị cho một thế giới mà nước mắm có thể được ‘in 3D’ theo công thức cá nhân, nhưng vẫn giữ được hương vị truyền thống mà bà ngoại của chúng ta yêu thích” Ông Trương Hải Nam đại diện ICFood Việt Nam chia sẻ một tương lai đầy hứa hẹn. ICFood sẽ hỗ trợ Trường Đại học công nghiệp Tp.HCM tổ chức cuộc thi phát triển gia vị thực phẩm giúp tạo dựng niềm đam mê gia vị ở sinh viên.
Thế hệ Alpha sẽ không chỉ là người tiêu dùng mà còn là những người đồng sáng tạo, những người định hình lại ngành công nghiệp gia vị. Và những doanh nghiệp nào sẵn sàng lắng nghe, học hỏi và đầu tư vào tương lai từ hôm nay sẽ là những người dẫn đầu trong cuộc cách mạng này.
Như TS. Nguyễn Bá Thanh kết luận: “Tương lai của gia vị Việt Nam không chỉ nằm trong những công thức cổ truyền mà còn trong khả năng của chúng ta để những công thức đó sống và phát triển cùng với thời gian.”