Ngày 07/8, Tổng thống Donald Trump công khai kêu gọi CEO Intel Lip – Bu Tan từ chức với cáo buộc “mâu thuẫn lợi ích nghiêm trọng” vì các khoản đầu tư trước đây vào các công ty bán dẫn Trung Quốc. Trong khi Apple trở thành “nhà tài trợ doanh nghiệp” lớn nhất cho chiến lược Made in China 2025.
Bối cảnh: Khi công nghệ trở thành mặt trận địa chính trị
Thế kỷ 21 đã biến chất bán dẫn thành “dầu mỏ mới” của nền kinh tế toàn cầu. Chúng là nền tảng của mọi thiết bị thông minh – từ điện thoại, máy tính, xe điện cho tới hệ thống AI và vũ khí hiện đại. Mỹ hiện dẫn đầu về thiết kế chip, nhưng sản xuất phần lớn chip tiên tiến lại nằm trong tay các nhà máy ở Đài Loan, Hàn Quốc và ngày càng nhiều hơn ở Trung Quốc.
Sự phụ thuộc này khiến Washington lo ngại, đặc biệt khi căng thẳng Mỹ – Trung leo thang. Chính quyền Mỹ coi việc phục hồi sản xuất bán dẫn trong nước là vấn đề an ninh quốc gia, dẫn đến sự ra đời của Đạo luật CHIPS và Khoa học 2022 – một gói hỗ trợ trị giá 53 tỷ USD, trong đó gần 8 tỷ USD đã được cấp cho Intel.
Song song, Mỹ siết chặt các biện pháp hạn chế xuất khẩu công nghệ, đặc biệt là chip AI tiên tiến và thiết bị sản xuất chip, nhằm kìm hãm tham vọng công nghệ của Trung Quốc. Nhưng cuộc chơi này phức tạp hơn nhiều, bởi lịch sử đã để lại những mối liên kết kinh tế – công nghệ sâu sắc giữa hai nền kinh tế.
CEO Apple – Tim Cook tại Nhà trắng
Apple và “món quà Prometheus” cho Trung Quốc
Từ đầu thập niên 2010, Apple không chỉ mang sản phẩm iPhone tới Trung Quốc mà còn mang theo cả hệ sinh thái sản xuất tiên tiến. Năm 2016, trong một cuộc họp kín với lãnh đạo cấp cao Bắc Kinh, Apple cam kết đầu tư 275 tỷ USD trong 5 năm – con số vượt xa tổng vốn đầu tư tư nhân Canada và Mỹ vào Mexico từ 1993–2010, và gấp 5 lần giá trị Đạo luật CHIPS.
Khoản đầu tư này bao gồm xây dựng nhà máy, trung tâm R&D tại Thượng Hải, Tô Châu, Thâm Quyến; dịch chuyển chuỗi cung ứng sang các công ty Trung Quốc; và đầu tư vào các startup công nghệ bản địa. Apple trở thành “nhà tài trợ doanh nghiệp” lớn nhất cho chiến lược Made in China 2025, giúp Trung Quốc phát triển công nghệ lõi trong sản xuất điện tử.
Tác động của Apple không chỉ là vốn hay cơ sở vật chất, mà còn là chuyển giao kỹ năng và quy trình sản xuất. Các nhà thầu như Foxconn không ngừng học hỏi từ dự án của Apple, luân chuyển kỹ sư để tích lũy kinh nghiệm, sau đó áp dụng vào hợp đồng với các hãng khác. Có thời điểm, kỹ sư Apple làm việc trực tiếp tại hơn 1.600 nhà máy ở Trung Quốc.
Những kiến thức này đã nuôi dưỡng sự lớn mạnh của các hãng như Huawei và Xiaomi – những đối thủ trực tiếp của Apple trên thị trường smartphone cao cấp. Một cựu giám đốc sản xuất mô tả: “Apple giống như Prometheus, trao cho Trung Quốc ngọn lửa công nghệ”.
Intel: Từ trụ cột công nghiệp đến tâm bão chính trị
Trái ngược với Apple, Intel là biểu tượng của tham vọng phục hồi bán dẫn Mỹ. Được hưởng gần 8 tỷ USD từ Đạo luật CHIPS, Intel được kỳ vọng dẫn đầu làn sóng tái công nghiệp hóa. Nhưng tập đoàn này đang gặp khó khăn cả về công nghệ lẫn chính trị.
Ngày 07/8, Tổng thống Donald Trump công khai kêu gọi CEO Lip-Bu Tan từ chức với cáo buộc “mâu thuẫn lợi ích nghiêm trọng” vì các khoản đầu tư trước đây vào các công ty bán dẫn Trung Quốc và những doanh nghiệp có liên kết quân đội. Thượng nghị sĩ Cộng hòa Tom Cotton cũng chất vấn Hội đồng quản trị Intel về mối quan hệ này, nhấn mạnh vụ Cadence Design Systems (nơi Tan từng là CEO) thừa nhận vi phạm kiểm soát xuất khẩu khi bán sản phẩm cho Đại học Công nghệ Quốc phòng Trung Quốc.
Lip-Bu Tan là nhân vật kỳ cựu, nổi tiếng với việc cứu Cadence khỏi khủng hoảng và tăng giá cổ phiếu hơn 3.000% trong 12 năm. Nhưng tại Intel, ông phải đối mặt với khoảng cách công nghệ lớn so với Nvidia và TSMC, đặc biệt trong lĩnh vực chip AI. Giá trị thị trường của Intel hiện chỉ khoảng 89 tỷ USD, kém xa Nvidia (4,4 nghìn tỷ USD).
CEO Intel – Lip Bu Tan bị Tổng thống Donald Trump công khai kêu gọi từ chức (Ảnh: Bloomberg)
Cuộc chiến chip AI: Vũ khí mới trong đối đầu Mỹ – Trung
Chip AI tiên tiến như Nvidia H100 hoặc các dòng GPU tương đương là nền tảng cho siêu máy tính và mô hình AI thế hệ mới. Mỹ đã áp đặt nhiều vòng kiểm soát xuất khẩu (2022, 2023, 2024) để ngăn Trung Quốc tiếp cận chip và công cụ EDA phục vụ sản xuất chúng.
Tuy nhiên, lệnh cấm không thể xóa bỏ lợi thế mà Trung Quốc đã tích lũy trong chuỗi cung ứng nhờ một thập kỷ hợp tác với các công ty phương Tây – điển hình là Apple. Các hãng Trung Quốc đang đẩy mạnh R&D chip AI nội địa, trong khi vẫn tìm cách mua chip qua kênh thứ cấp ở nước thứ ba.
Tương lai ngành bán dẫn trong “thời kỳ song cực công nghệ”
Cuộc cạnh tranh Mỹ – Trung đang hình thành hệ sinh thái bán dẫn tách biệt:
- Khối Mỹ và đồng minh: Tập trung vào công nghệ tiên tiến nhất (2nm, 3nm), AI, chip lượng tử. Chuỗi cung ứng dịch chuyển sang Mỹ, Nhật, Hàn, EU, Ấn Độ.
- Khối Trung Quốc: Dựa vào nội địa hóa tối đa, phát triển thiết bị sản xuất trong nước, mở rộng OSAT (đóng gói và kiểm thử) và chip đặc thù.
Những thách thức lớn:
- Khoảng trống nhân lực – Mỹ dự kiến thiếu 100.000 kỹ sư bán dẫn vào 2030.
- Chi phí xây dựng fab – một nhà máy 3nm có thể ngốn 20–25 tỷ USD và mất 3–5 năm để hoàn thiện.
- Nguy cơ gián đoạn chuỗi cung ứng – bất ổn địa chính trị ở eo biển Đài Loan và chiến tranh thương mại.
Nhìn về phía trước: Sự tái định hình trật tự công nghệ toàn cầu
Intel, với vai trò là “lá cờ” của chiến lược bán dẫn Mỹ, cần vượt qua khủng hoảng lãnh đạo và lấy lại vị thế công nghệ để cạnh tranh với Nvidia và TSMC. Apple, dù bị chỉ trích vì “trao ngọn lửa” cho Trung Quốc, vẫn là mắt xích không thể thiếu trong chuỗi cung ứng toàn cầu.
Trong bối cảnh này, Đạo luật CHIPS và các hạn chế chip AI sẽ tiếp tục định hình tương lai ngành bán dẫn – không chỉ ở góc độ thương mại mà còn là cuộc đua chiến lược, nơi mỗi wafer silicon là một phần của bàn cờ quyền lực thế kỷ 21.
BẢO SAN (tổng hợp)